Türkiye'nin En Kapsamlı Entegre Zararlı Yönetimi (IPM) Rehberi

Gorunecegi Sayfa

Bitki Koruma Rehberi

Emoji

🛡️

Hedef Zararli Gruplari

Insekta (Böcekler), Nematoda (Nematodlar), Acari (Kırmızı Örümcekler ve Akarlar)

Temel Strateji

IPM (Integrated Pest Management - Entegre Zararlı Yönetimi)

Uygulama Donemi

Üretim öncesi (toprak hazırlığı), üretim sezonu (aktif izleme) ve hasat sonrası (sanitasyon)

Ekonomik Zarar Esigi Mantigi

Zararlı popülasyonunun neden olduğu ekonomik kaybın, mücadele maliyetini aştığı kritik yoğunluk sınırına göre müdahale zamanlaması yapılır.

Ana Hedef

Zararlıyı tamamen yok etmek değil, popülasyon yoğunluğunu ekonomik zarar eşiğinin altında tutarak biyolojik dengeyi korumak.

Rehber Seviyesi

Başlangıçtan ileri düzeye kadar üretici, öğrenci, danışman ve teknik personel için genel IPM rehberi

Rehber Kapsami

Açık alan, sera, bahçe, tarla, fide-fidan üretimi ve hasat sonrası hijyen süreçleri

Karar Prensibi

Önce önleme ve izleme; sonra eşik temelli, hedefe yönelik ve kayıt altına alınmış müdahale

Nihai Basari Kriteri

Yalnızca zararlı sayısının azalması değil; verim, kalite, faydalı canlılar, kalıntı, maliyet ve çevresel etkinin birlikte değerlendirilmesi

Kulturel Onlemler

Zararlıların çoğalmasını ve bitkiye ulaşmasını engelleyen en düşük maliyetli temel koruma yöntemidir. Dayanıklı çeşit/anaç seçimi, dengeli gübreleme (aşırı azottan kaçınma), doğru sulama rejimleri, ekim nöbeti (münavebe), tarla içi ve çevresindeki yabancı otların temizlenmesi ve hastalıklı bitki artıklarının sahadan uzaklaştırılması (sanitasyon) bu kapsamda yer alır.

Fiziksel Ve Mekanik Mucadele

Zararlıların fiziksel engellerle durdurulması veya mekanik olarak yok edilmesidir. Seralarda vektör böcek girişini engelleyen ince delikli böcek tülleri, yaz aylarında toprak kökenli patojen ve nematodları yüksek ısıyla yok eden toprak solarizasyonu, sıcak su uygulamaları, derin sonbahar sürümü ile kışlayan pupa/erginlerin yüzeye çıkarılarak kuşlara yem edilmesi bu gruptadır.

Biyolojik Mucadele

Zararlı popülasyonlarını baskılamak amacıyla doğadaki canlı avcıların (doğal düşmanların) kullanılmasıdır. Avcı böceklerin (örneğin uğur böcekleri - Coccinellidae, avcı akarlar - Phytoseiidae), parazitoitlerin (örneğin yumurta parazitoiti Trichogramma spp.) tarlaya salınması veya entomopatojen fungus (Beauveria bassiana), bakteri (Bacillus thuringiensis) ve nematodların (Steinernema spp.) biyopestisid olarak toprağa/yaprağa uygulanması esasına dayanır.

Biyoteknik Yontemler

Zararlıların bazı doğal davranış ve biyolojik özelliklerinden yararlanarak popülasyonlarının izlenmesi veya kitle halinde yakalanmasıdır. Dişi böcek kokusu taklit edilerek erkeklerin tuzağa çekilmesi (feromon tuzakları), böceklerin renk algılarına göre tasarlanmış yapışkan tuzaklar (Thrips için mavi, Beyaz sinek/Yaprak biti için sarı) ve çiftleşmeyi engellemek amacıyla ortama yoğun feromon salınması (şaşırtma tekniği) en yaygın uygulamalardır.

Kimyasal Mucadele Ve Direnc Yonetimi

Diğer mücadele yöntemlerinin yetersiz kaldığı ve zararlı popülasyonunun Ekonomik Zarar Eşiğini (EZE) geçtiği durumlarda başvurulan son çaredir. Seçici (hedef zararlıya spesifik, faydalılara minimum zararlı) ruhsatlı insektisit, nematosit ve akarisitler tercih edilmelidir. Zararlıların ilaçlara karşı direnç kazanmasını önlemek için IRAC (Insektisit Direnç Aksiyon Komitesi) kodlarına göre farklı etki mekanizmasına sahip ilaçlar sezon içinde dönüşümlü (rotasyonlu) olarak kullanılmalıdır.

Genel Bilgi Aciklama

Tarımda sürdürülebilirliği sağlamak ve kimyasal kalıntılardan arınmış güvenli gıda üretmek ancak Entegre Zararlı Yönetimi (IPM) prensipleriyle mümkündür. Tek yönlü ve aşırı kimyasal kullanımı faydalı böcek popülasyonlarını yok eder, hedef zararlının ilaca karşı hızla direnç kazanmasına yol açar ve bir süre sonra kontrol edilemeyen salgınlara sebep olur. Doğru bitki koruma, teşhisle başlar ve biyolojik dengeyi koruyarak devam eder.

Teknik Bilgi

Böcekler (Insecta), Akarlar (Acari) ve Nematodlar (Nematoda) anatomik ve fizyolojik olarak tamamen farklı taksonomik gruplardır. Bu nedenle bir böcek ilacı (insektisit), akar (akarisit) üzerinde veya mikroskobik yuvarlak solucan (nematosit) üzerinde çoğunlukla etki göstermez. İlaç seçiminde hedef canlının sinir sistemi, solunum mekanizması veya kitin sentezi üzerindeki etki modu (Mode of Action) laboratuvar düzeyinde analiz edilerek doğru spektrum belirlenmelidir.

Uygulama

• Sezon başında arazinin geçmiş zararlı envanterini inceleyin ve nematoda dayanıklı sertifikalı aşılı anaçlar/çeşitler seçerek kültürel mücadeleyi başlatın.
• Traktör tekerleklerinden çapa aletlerine kadar tüm tarım ekipmanlarını bulaşık sahalardan temiz sahalara geçerken tazyikli suyla yıkayıp dezenfekte edin.
• Tarlanın veya seranın farklı noktalarına haftalık izleme amaçlı feromon ve renkli yapışkan tuzaklar yerleştirerek zararlı girişini ve yoğunluğunu günü gününe takip edin.
• Zararlı böcek popülasyonu ilk görüldüğünde kimyasallardan önce doğaya dost biyopestisidleri (Bacillus thuringiensis veya neem yağı gibi bitkisel ekstraktları) devreye sokun.
• Doğal avcıların (örneğin yaprak bitlerini yiyen gelinböceklerinin) tarlada barınabilmesi için tarla sınırlarında faydalı ot şeritleri ve sığınaklar bırakın.
• Kimyasal ilaçlama yapmak zorunda kaldığınızda, kalıntı riskini önlemek için hasat ile son ilaçlama arasında geçmesi gereken yasal bekleme süresine (PHI) kesinlikle uyun.

Onlem Dikkat

• Gereksiz Bakırlı ve Geniş Spektrumlu İlaç Kullanımı: Tarladaki her böceği düşman görüp geniş spektrumlu kimyasallar sıkmak, zararlıları yiyerek beslenen milyonlarca faydalı canlıyı öldürür ve ikincil zararlı patlamalarına (resurgence) neden olur.
• Nematod Görmezden Gelinebilirliği: Nematodlar toprak altında mikroskobik oldukları için zararları besin noksanlığı ile karıştırılır. Kökler sökülüp ur veya kist kontrolü yapılmadan ezbere gübreleme yapılmamalıdır.
• Akarların İlaç Direnci: Kırmızı örümcekler (akarlar) biyolojileri gereği kimyasal akarisitlere karşı dünyada en hızlı direnç geliştiren canlı grubudur. Üst üste aynı etken maddeli ilaç kullanımı etkiyi sıfıra indirir.

Teknik Ozellikler

Takip Sikligi

Vektör böcekler ve akarlar için kritik sıcaklık dönemlerinde (20°C üzeri) haftada 2 kez; nematodlar için dikim öncesi ve hasat sonrası olmak üzere yılda en az 2 kez izleme yapılmalıdır.

Kapsam Kayit

GLOBAL-IPM-2026 / Entegre Zararlı Yönetimi Standartları ve Kalıntı Kontrol Protokolü

Uygulama Notu

Başarılı bir bitki koruma programı, kimyasal ambalajın üzerindeki doza uymaktan ibaret değildir; kültürel temizlik, biyolojik denge kurma ve biyoteknik izleme ayaklarının eş zamanlı yürütüldüğü bütünsel bir mimaridir.

Kaynakca

• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM, ürün bazlı Entegre Mücadele Teknik Talimatları.
• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanı.
• FAO, Integrated Pest Management ilkeleri ve sürdürülebilir bitki koruma kaynakları.
• EPPO, bitki koruma ürünleri etkinlik değerlendirme standartları.
• IRAC, FRAC ve HRAC etki mekanizması ve direnç yönetimi sınıflandırmaları.
• Türkiye üniversitelerinin Bitki Koruma Bölümleri tarafından yayımlanan entomoloji, fitopatoloji, herboloji ve nematoloji kaynakları.

İlgili Baglantilar

• https://www.fao.org/plant-production-protection
• https://www.eppo.int
• https://irac-online.org

Detay Sayfasi Baglantisi Canonical Url

https://www.biokesif.com.tr/bitki-koruma/turkiyenin-en-kapsamli-entegre-zararli-yonetimi-ipm-rehberi

Tanim

IPM, zararlı veya hastalık etmenlerini tamamen yok etmeyi değil, ekonomik, çevresel ve sağlık açısından kabul edilebilir düzeylerde tutmayı amaçlayan karar temelli bitki koruma sistemidir.

Neden Onemlidir

• Gereksiz ve takvime bağlı ilaçlamayı azaltır.
• Doğal düşmanlar ve toprak biyolojisi üzerindeki baskıyı sınırlar.
• Pestisit direnci gelişme riskini düşürür.
• Ürün kalıntısı ve çevresel bulaşma riskini azaltır.
• Üretim maliyetlerinin izlenebilir ve yönetilebilir olmasını sağlar.
• Üreticinin yalnızca belirtiye değil, nedene ve risk düzeyine göre karar vermesini destekler.

İpm Ne Degil

• Sadece biyolojik mücadele değildir.
• Kimyasal ilaçların tamamen yasaklanması anlamına gelmez.
• Her görülen canlıya müdahale etmek değildir.
• Takvime göre otomatik ilaçlama programı değildir.
• Tek bir ürün veya tek bir uygulamayla çözülebilecek yöntem değildir.

1. adım

2. adım

3. adım

4. adım

5. adım

6. adım

7. adım

Genel Kural

İzleme aynı yöntem, benzer saat, sabit güzergâh ve temsilî örnek sayısıyla yapılmalıdır.

Tarla Gezi Modeli

• Zikzak veya W biçiminde yürüyüş güzergâhı kullanın.
• Tarla kenarı ile merkezini ayrı değerlendirin.
• Sorunlu ocakları parsel krokisi üzerinde işaretleyin.
• Aynı bitkinin alt, orta ve üst yapraklarını karşılaştırın.
• Yalnız zararlıyı değil doğal düşmanları da sayın.
• Sulama başı, gölgeli alan, yol kenarı ve rüzgâr yönü gibi riskli noktaları ayrıca kaydedin.

Kayit Edilecek Veriler

• Tarih ve saat
• Parsel veya sera bölümü
• Bitki gelişim dönemi
• Hava sıcaklığı, bağıl nem, yağış ve rüzgâr
• Belirti görülen bitki oranı
• Yoğunluk veya zarar düzeyi
• Doğal düşman varlığı
• Tuzak sayımları
• Önceki uygulama ve gözlenen etki
• Fotoğraf ve numune kodu

Takip Sikligi

Normal dönemde haftalık; hızlı gelişen sorunlarda, sıcaklık yükselişinde veya ilk bulaşma sonrasında haftada iki veya daha fazla kontrol.

Temel Sorular

• Belirti ilk olarak bitkinin hangi bölümünde başladı?
• Sorun tarlada rastgele mi, sıra boyunca mı, ocaklar hâlinde mi yayılıyor?
• Yeni ve yaşlı yapraklarda belirti aynı mı?
• Kök, gövde, yaprak altı, çiçek ve meyve birlikte incelendi mi?
• Son sulama, gübreleme veya ilaçlamadan sonra mı ortaya çıktı?
• Komşu parsellerde benzer durum var mı?
• Canlı etmen, besin noksanlığı, tuzluluk, sıcaklık veya ilaç zararı olasılıkları ayrıldı mı?

Laboratuvar Gerektiren Durumlar

• Gözle ayrılması zor veya birbirine benzeyen belirtiler
• Karantina şüphesi
• Toprak ve kök kaynaklı mikroskobik etmenler
• Yüksek ekonomik değere sahip ürünlerde hızla yayılan sorunlar
• Tekrarlanan uygulamalara rağmen sonuç alınamaması

Uyari

Kesin teşhis olmadan yapılan ilaçlama; maliyet, direnç, kalıntı ve faydalı canlı kaybına yol açabilir.

Tanim

Ekonomik zarar eşiği, müdahale yapılmadığında oluşması beklenen kaybın mücadele maliyetini aşmaya başlayacağı popülasyon veya zarar düzeyidir.

Neden Sabit Degil

• Ürün ve çeşit
• Bitkinin gelişme dönemi
• Ürünün piyasa değeri
• Sorunun gelişme hızı
• Doğal düşman yoğunluğu
• Hava koşulları
• Mücadele maliyeti
• İhracat, kalite ve kalıntı gereklilikleri

Karar Oncesi

• Güncel resmi teknik talimat kontrol edilmeli.
• Birden fazla örnekleme noktasından veri alınmalı.
• Tek bir yaprak veya tek bir tuzak sonucu genellenmemeli.
• Doğal düşmanlar ve faydalı-zararlı oranı dikkate alınmalı.
• Müdahale sonrası beklenen ekonomik ve çevresel sonuç birlikte hesaplanmalı.

Uyari

Her ürün ve sorun için geçerli tek bir evrensel eşik yoktur.

Kulturel Mucadele

• Dayanıklı veya toleranslı çeşit ve anaç seçimi
• Sağlıklı ve sertifikalı üretim materyali
• Uygun ekim-dikim zamanı
• Münavebe ve üretim deseni planlaması
• Dengeli gübreleme
• Bitkinin su stresine girmesini önleyen sulama programı
• Uygun bitki sıklığı, budama ve havalandırma
• Yabancı ot ve gönüllü bitkilerin kontrolü
• Bulaşık artıkların güvenli şekilde uzaklaştırılması
• Hasat sonrası parsel ve depo temizliği

Fiziksel Ve Mekanik Mucadele

• Böcek tülü, file, bariyer ve çift kapılı sera girişleri
• Elle toplama, budama ve bulaşık organların uzaklaştırılması
• Toprak solarizasyonu
• Sıcak su veya sıcak hava uygulamaları
• Mekanik yabancı ot kontrolü
• Uygun koşullarda vakum, yıkama veya basınçlı su uygulamaları
• Depolarda sıcaklık ve nem kontrolü

Biyolojik Mucadele

• Doğal düşmanların korunması
• Ticari biyolojik ajanların uygun koşullarda salımı
• Mikrobiyal biyopestisitlerin etiketine uygun kullanımı
• Tarla kenarında faydalı canlıları destekleyen yaşam alanları
• Geniş spektrumlu ve uzun kalıntılı ürünlerden kaçınma
• Biyolojik ajanla kimyasal uygulama arasında uyumluluk kontrolü

Biyoteknik Mucadele

• Feromon tuzaklarıyla izleme
• Kitlesel yakalama
• Çiftleşmeyi engelleme
• Besin cezbediciler
• Renkli yapışkan tuzaklar
• Işık ve davranış temelli tuzak sistemleri
• Erken uyarı ve dijital tuzak sayım sistemleri

Kimyasal Mucadele

• Yalnızca doğru teşhis ve müdahale gerekliliği doğrulandıktan sonra kullanılır.
• Hedef organizma ve üründe ruhsatlı ürün seçilir.
• Etiket dozu, su miktarı, uygulama şekli ve bekleme süresine uyulur.
• Seçici ve faydalılara daha uyumlu seçenekler öncelenir.
• Aynı etki mekanizması art arda tekrarlanmaz.
• Uygulama sonrası etkinlik mutlaka ölçülür.

Temel İlke

Ürün adı değil, etki mekanizması grubu rotasyona esas alınmalıdır.

Uygulama Kurallari

• Aynı etki mekanizmasına sahip ürünleri art arda kullanmayın.
• Etiketin izin verdiği uygulama sayısını aşmayın.
• Eksik doz, aşırı doz ve gereksiz tekrar uygulamasından kaçının.
• Zayıf etkinlik görüldüğünde hemen aynı ürünü yeniden uygulamayın.
• Kültürel, biyolojik ve mekanik yöntemlerle kimyasal baskıyı azaltın.
• Karışımın direnç çözümü olduğu varsayımına güvenmeyin.
• Sezon boyunca kullanılan etki mekanizması gruplarını kayıt altında tutun.

Siniflandirmalar

Capraz Direnc

Benzer hedef bölgeye etki eden farklı ürünler arasında çapraz direnç oluşabilir; yalnız ticari isim değiştirmek yeterli değildir.

PHI

Son ilaçlama ile hasat arasında geçmesi gereken asgari yasal süredir.

REI

Uygulamadan sonra koruyucu ekipmansız olarak alana yeniden girilmemesi gereken süredir.

Kalinti Azaltma

• Etiket dışı ürün kullanmamak
• Dozu aşmamak
• PHI süresine uymak
• Hasat programını uygulama takvimiyle birlikte planlamak
• Gereksiz karışım ve tekrar uygulamasından kaçınmak
• Tüm uygulamaları izlenebilir biçimde kaydetmek

Su Kalitesi

• Yüksek veya düşük pH bazı aktif maddelerin parçalanmasını hızlandırabilir.
• Sert su bazı ürünlerde çözünme ve etkinlik sorununa yol açabilir.
• Kirli veya tortulu su memeleri tıkayabilir.
• Su düzenleyici ürünler yalnızca etiket veya teknik öneri doğrultusunda kullanılmalıdır.

Kalibrasyon

• Gerçek ilerleme hızı ölçülmeli.
• Meme debileri ayrı ayrı kontrol edilmeli.
• Basınç sabitlenmeli.
• Dekara düşen su miktarı hesaplanmalı.
• Aşınmış veya farklı debi veren memeler değiştirilmelidir.

Hedef

Doğru miktarda karışımı doğru yüzeye eşit şekilde ulaştırmak.

Sicaklik

Canlıların gelişme süresi, nesil sayısı ve ilaç etkinliği üzerinde belirleyicidir.

Nem

Sera zararlıları, yaprak yüzeyi ıslaklığı ve birçok hastalık riski üzerinde etkilidir.

Yagis

Yayılım, yaprak ıslaklığı ve uygulamanın yıkanması açısından değerlendirilmelidir.

Ruzgar

Sürüklenme, uygulama kaybı ve komşu alanların etkilenmesi riskini artırabilir.

Kuraklik

Bitki stresini artırarak bazı sorunların etkisini ağırlaştırabilir.

Erken Uyari

Meteorolojik istasyon, yaprak ıslaklık sensörü, derece-gün modeli ve dijital tuzak verileri saha gözlemiyle birlikte kullanılmalıdır.

Kullanim Alanlari

• Telefon kamerasıyla belirti kaydı
• Tuzak görüntülerinin otomatik sayımı
• Parsel bazlı risk haritası
• Uydu ve drone görüntüleriyle stresli alanların belirlenmesi
• Meteorolojik verilerle risk tahmini
• Uygulama ve hasat takviminin otomatik hatırlatılması
• Sezonlar arası yoğunluk ve maliyet karşılaştırması

Sinirlar

• Yapay zekâ sonucu kesin teşhis kabul edilmemelidir.
• Görüntü kalitesi, ışık ve benzer belirtiler hataya yol açabilir.
• Karantina veya yüksek ekonomik risk durumunda uzman ve laboratuvar doğrulaması gerekir.
• Dijital tahmin, arazi gözleminin yerine değil yanına konulmalıdır.

Sorular

• Hangi sorunlar hangi tarihte başladı?
• İlk belirti ile müdahale arasında kaç gün geçti?
• Hangi yöntem en etkili oldu?
• Hangi uygulama doğal düşmanları olumsuz etkiledi?
• Kaç kimyasal uygulama önlendi?
• Toplam mücadele maliyeti ve ürün kaybı neydi?
• Kalıntı ve hasat planında sorun yaşandı mı?
• Gelecek sezon hangi önleyici değişiklikler yapılmalı?

Cikti

Bir sonraki üretim sezonu için güncellenmiş risk haritası ve IPM eylem planı.

1. adım

2. adım

3. adım

4. adım

5. adım

6. adım

7. adım

8. adım

9. adım

10. adım

11. adım

12. adım

13. adım

14. adım

15. adım